मैथिली भाषाको कर्णप्रिय गीत “याह छी हमर जनकपुर, यी जनकक गाम जनकपुर…” प्रायः बिहान सबेरै जनकपुरधाम क्षेत्रमा गुन्जिने गर्दछ, जसले यहाँको सांस्कृतिक जीवन्तता झल्काउँछ । धार्मिक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्व बोकेको प्राचीन सहर जनकपुरधाम पछिल्ला वर्षहरूमा प्रमुख धार्मिक पर्यटन गन्तव्यका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ ।

मधेश प्रदेशको राजधानीसमेत रहेको जनकपुरधाम प्राचीन मिथिला राज्यका राजा जनकको राजधानी, भगवान् रामको ससुराली तथा आदर्श नारी सीताको जन्मस्थलका रूपमा परिचित छ । यस कारण यहाँको धार्मिक महत्व अत्यन्त उच्च मानिन्छ ।

जनकपुरधामका प्रमुख आकर्षणमा जानकी मन्दिर (नौलखा मन्दिर), राम मन्दिर, लक्ष्मण मन्दिर, रङ्गभूमि क्षेत्र नजिकको सङ्कटमोचन हनुमान मन्दिरलगायत रहेका छन् । साथै रसिक निवास, अग्निकुण्डकुटी, विहारकुण्ड, रानीपाटी, पिपराकुटी र हनुमत दरबारजस्ता धार्मिक तथा ऐतिहासिक स्थलहरूले पनि पर्यटकलाई आकर्षित गर्दै आएका छन् ।

गङ्गासागर, धनुषसागर, रामसागर, रत्नसागर, अग्निकुण्ड र अन्य धार्मिक सरोवरहरूको उपस्थितिले जनकपुरको आध्यात्मिक महत्वलाई अझ उच्च बनाएको छ ।

विवाह पञ्चमी, रामनवमी, जानकी नवमी, छठ, झुला र परिक्रमाजस्ता धार्मिक पर्व तथा उत्सवहरूले यहाँको पर्यटनलाई थप जीवन्त बनाएका छन् । यस्ता अवसरमा आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको उल्लेख्य भीड लाग्ने गरेको छ ।

धार्मिक ग्रन्थहरू जस्तै वाल्मीकि रामायण, भागवत पुराण र विष्णु पुराणमा जनकपुरलाई पुण्यभूमि, तपोभूमि तथा महत्त्वपूर्ण तीर्थस्थलका रूपमा वर्णन गरिएको पाइन्छ । श्रीसीतायनमा समेत जनकपुरधामलाई ‘सच्चिदानन्दधाम’का रूपमा व्याख्या गरिएको उल्लेख छ ।

इतिहास तथा पौराणिक कथनअनुसार जनकपुरमा वैदिक कालदेखि नै तीर्थयात्रीको आगमन हुँदै आएको पाइन्छ । विदेह माधवदेखि याज्ञवल्क्य, गार्गी, मैत्रेयी, अष्टावक्रजस्ता ऋषिमुनिहरू यहाँ आएर तत्वमीमांसा तथा ज्ञानचर्चामा संलग्न भएको उल्लेख विभिन्न ग्रन्थमा पाइन्छ ।

त्यसैगरी, जैन धर्मका २४औँ तीर्थंकरको जन्मभूमिसमेत जनकपुर क्षेत्र रहेको विश्वास गरिन्छ भने महावीरले यहाँ केही समय बिताएको प्रसङ्ग पनि पाइन्छ । बौद्ध ग्रन्थहरूमा समेत जनकपुरको चर्चा गरिएको छ ।

सन् ६४३ तिर चिनियाँ यात्री ह्वेनसाङ जनकपुर आएको कुरा आफ्नो यात्रावृत्तान्तमा उल्लेख गरेका छन् । पृथ्वीनारायण शाहको राज्य एकीकरण अभियानका क्रममा सन् १७६७ मा किनलकको नेपाल प्रवेश पनि जनकपुर हुँदै भएको इतिहासमा उल्लेख छ ।

आधुनिक कालमा विदेशी स्वयंसेवक, अनुसन्धानकर्ता तथा कलाकारहरूको आगमनले पनि जनकपुरको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान विस्तारमा योगदान पुर्‍याएको छ । जनकपुर वरपरका धनुषाधाम, जलेश्वरनाथ मन्दिर र गिरिजास्थानजस्ता क्षेत्रहरूले पनि धार्मिक पर्यटनलाई थप सुदृढ बनाएका छन् ।

संस्कृतिविद् डा. रामदयाल राकेशका अनुसार धार्मिक पर्यटन विश्वकै सबैभन्दा पुरानो पर्यटन स्वरूप हो र जनकपुरमा यसको ठुलो सम्भावना रहेको छ । त्यस्तै, अन्वेषक डा. राजेन्द्रविमलले यहाँका मठमन्दिर र मूर्तिहरू ऐतिहासिक उत्थान र पतनका साक्षी भएको बताउनुभएको छ ।

पर्यटनशास्त्री एच. रबिन्सनका अनुसार आकर्षक वातावरण, ऐतिहासिक सम्पदा, सहज पहुँच र आतिथ्य सत्कारजस्ता आधारभूत तत्व जनकपुरमा विद्यमान रहेकाले यसलाई योजनाबद्ध रूपमा विकास गर्न सकिने देखिन्छ ।

सेप्टेम्बरदेखि डिसेम्बरसम्मको समय यहाँ भ्रमणका लागि उपयुक्त मानिन्छ । यस अवधिमा मिथिलाका प्रमुख चाडपर्व पर्ने भएकाले पर्यटकको बसाइ थप आकर्षक हुने गर्दछ । पछिल्ला वर्षहरूमा भारतीय तथा आन्तरिक पर्यटकको आगमन वर्षभरि नै बढ्दो क्रममा रहेको छ ।

होटेल तथा पर्यटन व्यवसायी महासंघ मधेस प्रदेशका अध्यक्ष हिरालाल गौतमले काठमाडौँ–पोखरा–चितवन केन्द्रित पर्यटनलाई विस्तार गरी जनकपुरलाई प्रमुख गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सकिने बताउनुभयो ।

त्यसैगरी, प्राध्यापक डा. भोगेन्द्र झा ‘व्यथित’ ले जनकपुरलाई ‘विवाहभूमि’का रूपमा ब्रान्डिङ गरी नवविवाहित जोडीहरूको अन्तर्राष्ट्रिय गन्तव्य बनाउन सकिने धारणा व्यक्त गर्नुभएको छ ।

सरकारले आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को बजेटमा जनकपुरलाई विवाह र लुम्बिनीलाई बर्थिङ हबका रूपमा विकास गर्ने कार्यक्रम समावेश गरे पनि कार्यान्वयन अझै प्रभावकारी हुन सकेको छैन ।

यसरी ऐतिहासिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक धरोहरले समृद्ध जनकपुरधामलाई व्यवस्थित योजना, पूर्वाधार विकास र प्रभावकारी प्रवद्र्धनमार्फत अन्तर्राष्ट्रिय धार्मिक पर्यटन केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सकिने विज्ञहरूको भनाइ छ ।